Tổng hợp bảo vệ cây để triển khai nông nghiệp sạch

T6, 06/05/2015 - 10:24

Chúng ta có nhiều cách khác nhau để phòng trừ sâu bệnh. Tuy nhiên, mỗi loại, mỗi nhóm biện pháp có những mặt tích cực, góp phần bảo vệ sản xuất, tăng năng suất cây trồng, tăng chất lượng nông sản, nhưng cũng có những mặt tiêu cực làm cho một mình biện pháp đó không giải quyết được vấn đề của sản xuất mà còn gây ra những tác động không tốt lên môi trường, lên con người.

1. Tổng hợp bảo vệ cây trước hết là sử dụng hợp lý các biện pháp bảo vệ cây

Trước đây người ta cho các biện pháp hóa học là vạn năng, là cứu cánh của công tác bảo vệ thực vật. Ngày nay người ta lại quy tội cho biện pháp này là làm ô nhiễm môi trường, làm cho nông nghiệp không sạch.

Chê bai đả kích các biện pháp hóa học, nhiều người đề cao biện pháp sinh học, muốn đưa biện pháp này thay thế cho tất cả. Điều này chỉ là ảo tưởng. Biện pháp sinh học thường phát huy tác dụng chậm, tác dụng không triệt để, cho nên không thể thay thế cho biện pháp hóa học trong việc dập tắt các trận dịch sâu bệnh. Hiệu quả của các biện pháp sinh học tùy thuộc rất nhiều vào các điều kiện ngoại cảnh, vì vậy thường không ổn định.

Các biện pháp kỹ thuật canh tác, dùng giống chống chịu sâu bệnh v.v… cũng tương tự. Biện pháp nào cũng có tác dụng tốt, cần được phát huy và có những nhược điểm cần bổ sung khắc phục.

Tổng hợp bảo vệ cây là sự kết hợp tốt nhất giữa các phương pháp bảo vệ thực vật. Kết hợp  nhiều phương pháp bảo vệ cây trong hệ thống tổng hợp bảo vệ cây không có nghĩa là con số cộng đơn thuần các biện pháp được sắp xếp lại với nhau. Đây là sự kết hợp khoa học, hợp lý các biện pháp một cách sáng tạo, trên tinh thần điều khiển toàn bộ hệ sinh thái đồng ruộng một cách chủ động để bảo vệ cây. Tổng hợp bảo vệ cây lấy mục tiêu đạt năng suất cây trồng cao là chính, chứ không phải chỉ nhắm vào tiêu diệt các loài gây hại.

Khi kết hợp các biện pháp lại với nhau, cần chú ý là có những biện pháp khi dùng chung sẽ phát huy hiệu quả lẫn nhau, thúc đẩy tác dụng của nhau. Nhưng có những biện pháp, ngược lại, khi dùng chung thì kìm hãm lẫn nhau, thủ tiêu kết quả của nhau.

Tổng hợp bảo vệ cây không phải là bao giờ và lúc nào cũng áp dụng đồng loạt tất cả mọi biện pháp. Điều chủ yếu là chọn lọc đúng biện pháp cho mỗi trường hợp cụ thể và tác động đúng mức độ cần thiết. Đối với các hệ sinh thái, cái thừa cũng có hại như cái thiếu. Không áp dụng các biện pháp bảo vệ thực vật là thiếu, sâu bệnh sẽ gây hại cho cây. Áp dụng quá thừa, quá mức các biện pháp bảo vệ thực vật sẽ gây hại cho cây, cho toàn hệ sinh thái và nhiều trường hợp không những không ngăn ngừa được tác hại của sâu bệnh, mà còn làm cho chúng gây hại nhiều hơn. Mọi tác động thừa đều gây ra lãng phí và làm giảm hiệu quả của các biện pháp được áp dụng. Các tác động thừa trong bảo vệ thực vật đều gây nên những hậu quả có hại lên hệ sinh thái, lên môi trường. Chính những tác động thừa này làm cho nông nghiệp trở nên không sạch.

Khi kết hợp nhiều biện pháp bảo vệ cây khác nhau trong tổng hợp bảo vệ cây, cần xác định rõ ràng và dứt khoát biện pháp chủ yếu. Dựa trên biện pháp chủ yếu đó mà tổ chức sắp xếp hợp lý các biện pháp khác. Vai trò chủ đạo trong tổng hợp bảo vệ cây không phải bao giờ cũng thuộc về một hoặc một nhóm biện pháp nào đó. Sự thay đổi vai trò chủ đạo của biện pháp tùy thuộc vào loài cây được bảo vệ, loại sâu bệnh cần được hạn chế tác hại, điều kiện khí hậu cụ thể, các mối quan hệ trong hệ sinh thái, điều kiện vật tư kỹ thuật cũng như trình độ sản xuất nông nghiệp của từng nơi.

Nhưng trong mọi trường hợp, để đảm bảo thực hiện nông nghiệp sạch, cần coi trọng và sử dụng ở mức cao nhất các biện pháp phòng tránh sâu bệnh, phát huy đầy đủ các biện pháp kỹ thuật canh tác, biện pháp sinh học. Chú trọng tăng cường và phát huy đến mức cao đặc tính chống chịu sâu bệnh của giống cây. Cần sử dụng các biện pháp hóa học một cách hợp lý nhất, thận trọng và kịp thời.

2. Tiền đề của tổng hợp bảo vệ cây là nắm được diễn biến của các loài sinh vật gây hại

Phát sinh và diễn biến của sâu, bệnh trên đồng ruộng, trong vườn cây thường rất phức tạp. Trên một loài cây, kể cả cây trồng và cây rừng, không phải chỉ có một loài sâu bệnh gây hại, mà thường có rất nhiều, có khi đến hàng trăm loài. Một số loài cây có đến hàng nghìn loài gây hại.

Trong số các loài gây hại này, không phải chúng đều gây hại như nhau mà thường có những loài gây hại ít, thất thường, có năm gây hại, có năm không. Một nhóm các loài gây hại khác có mức độ gây hại cao hơn và thường năm gây ra những thiệt hại kinh tế. Trong các loài gây hại có ý nghĩa kinh tế này, có những loài gây hại có ý nghĩa đặc biệt nghiêm trọng. Đó là các loài sâu, bệnh gây hại chủ yếu cho loài cây trồng đó ở vùng đó.

Đối với mỗi loại cây trồng, các loài sâu, bệnh chủ yếu cũng như các loài có ý nghĩa kinh tế không phải năm nào cũng giống nhau, nơi nào cũng giống nơi nào. Các loài sâu, bệnh này luôn thay đổi thành phần và mức độ gây hại. Chiều hướng phát triển của những thay đổi này cần được phát hiện sớm và dự báo đúng.

Tình hình này làm cho việc thực hiện tổng hợp bảo vệ cây không thể giải quyết đơn giản. Hạn chế tác hại, thậm chí tiêu diệt hẳn một loài gây hại, dù cho đó là loài gây hại chủ yếu, vẫn chưa thể bảo vệ cây. Bởi vì, các loài gây hại khác sẵn sàng lấp vào chỗ trống của loài vừa bị tiêu diệt. Vì vậy, để có thể bảo vệ được cây cần phải tập trung sức loại trừ loài gây hại chủ yếu. Ở những thời điểm nhất định, thường chỉ phải tiến hành những biện pháp nhằm vào loài gây hại chủ yếu, đồng thời chú ý không tạo điều kiện thuận lợi cho các loài gây hại khác phát triển thành loài gây hại chủ yếu.

Loài gây hại chủ yếu thường phát sinh, phát triển và diễn biến rất phức tạp. Thời gian phát sinh, cao điểm gây hại thường có nhiều thay đổi qua các năm, tùy theo điều kiện khí hậu, thời tiết, giống cây, thời vụ gieo trồng, chế độ canh tác và chăm sóc. Đối với các loài sâu bệnh hình thành nhiều lứa trong năm, các lứa thường gối lên nhau, xen vào nhau, tạo nên tình trạng là trên đồng ruộng thường có đầy đủ mọi giai đoạn phát dục: sâu non, nhộng, sâu trưởng thành, trứng (đối với sâu hại); bào tử vô tính, bào tử hữu tính, hạch… (đối với nấm gây bệnh cây). Tốc độ tích lũy, khả năng sinh sản, biến động số lượng của các loài gây hại cũng luôn có nhiều thay đổi. Vì vậy, việc xác định thời điểm và địa điểm tiến hành các biện pháp bảo vệ thực vật cũng như công tác dự tính, dự báo cần được phân tích đầy đủ tình hình và giải quyết cụ thể.

Sâu, bệnh thường gây hại từng đợt, nhưng diễn ra trong suốt thời gian sinh trưởng của cây, cả trong quá trình cất giữ, bảo quản nông sản, chế biến và chuyên chở sản phẩm. Tất cả mọi lúc và mọi giai đoạn sinh trưởng của cây đều có thể bị sâu, bệnh gây hại. Nhưng không phải lúc nào cũng có các loài gây hại giống nhau, không phải cây bị hại lúc nào cũng giống lúc nào và không phải thời gian cây bị hại lúc nào cũng rơi vào thời điểm như nhau.

Chính vì vậy mà để bảo vệ cây không thể chỉ tác động các biện pháp vào một lúc nào đó là xong, mà phải tác động vào nhiều lúc với những biện pháp thích hợp trong suốt quá trình sinh trưởng của cây.

Đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài gây hại đối với một loài cây trồng rất khác nhau. Có nhóm sâu bệnh phát triển mạnh và gây hại nặng trong điều kiện thâm canh, khi cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt. Ngược lại, có nhóm sâu, bệnh gây hại mạnh trong điều kiện quảng canh, khi cây trồng sinh trưởng và phát triển kém, cây cằn cỗi, thấp, bé. Có nhóm sâu bệnh phát triển thuận lợi trong điều kiện nhiệt độ cao, ngược lại có nhóm sâu bệnh phát triển thuận lợi trong điều kiện nhiệt độ mát. Có nhóm sâu bệnh phát triển tốt ở các chân ruộng cao, có nhóm lại phát triển tốt ở các chân vàn, có nhóm lại phát triển tốt ở chân ruộng thấp v.v… Vấn đề đặt ra là không phải việc phòng trừ sâu bệnh ở đâu cũng giống nhau và không thể giải quyết đồng loạt ở mọi nơi như nhau. Việc tiến hành các biện pháp hóa học bảo vệ thực vật đồng loạt không những kém hiệu quả, gây lãng phí mà còn là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường, làm cho sản xuất nông nghiệp trở nên không sạch.

Các loài sâu bệnh thường phân bố không đồng đều trong không gian và luôn thay đổi địa bàn gây hại. Trên đồng ruộng mật độ sâu bệnh nơi nhiều, nơi ít, chỗ có, chỗ không. Vì vậy, các biện pháp diệt trừ sâu bệnh không thể tiến hành tràn lan, nơi nào cũng giống nơi nào.

Trong quá trình diễn biến và tích lũy, mật độ của sâu, bệnh không phải bao giờ cũng tăng lên hoặc giảm xuống theo một chiều và với một tốc độ ổn định. Vì vậy, việc đoán định khả năng gây hại của sâu, bệnh trong thời gian tới phải căn cứ vào nhiều yếu tố.

Sâu bệnh hại cây, có loài gây hại mạn tính, có loài gây hại cấp tính. Nhưng có những trường hợp sâu, bệnh đang gây hại mạn tính chuyển thành gây hại cấp tính và ngược lại. Trong thực tế sản xuất, các loài gây hại mạn tính thường ít được chú ý đến, nhưng tác hại của chúng không nhỏ. Vì vây, để bảo vệ cây được tốt, không những phải chú ý ngăn chặn tác hại của các loài gây hại cấp tính mà còn phải lo khắc phục tác hại của các loài gây hại mạn tính.

Rõ ràng là phát sinh, diễn biến và gây hại của các loài sâu, bệnh hại cây là bức tranh thiên nhiên khá sinh động, rắc rối, phức tạp và đầy biến động. Chúng ta không sợ phức tạp, điều cần thiết là đừng ngại phức tạp mà đem đơn giản nó đi. Thực ra, muốn đơn giản cũng chẳng được, mà giải quyết một cách đơn giản một hệ thống không đơn giản chắc chắn là bị thất bại.

Điều cần rút ra ở đây là để đảm bảo thực hiện nông nghiệp sạch đi đôi với bảo đảm năng suất cây trồng cao, cần tiến hành theo dõi sát diễn biến của sâu, bệnh trên đồng ruộng kết hợp với dự tính dự báo đúng làm cơ sở cho tổng hợp bảo vệ cây.

3. Tổng hợp bảo vệ cây là điều khiển toàn bộ hệ sinh thái để làm ra năng suất nông sản cao và nông nghiệp sạch

Tổng hợp bảo vệ cây là điều khiển các hệ sinh thái nông lâm nghiệp nhằm đạt tới sản lượng và phẩm chất nông sản cao nhất trong từng điều kiện cụ thể, bằng cách phối hợp tác động nhiều biện pháp khác nhau một cách hợp lý, trên cơ sở nắm sát tình hình sâu bệnh và cây trồng, dự tính dự báo đúng diễn biến của sâu bệnh. Các biện pháp được phân hóa cho phù hợp với khả năng và điều kiện ở từng nơi, bảo đảm hiệu quả kinh tế và năng suất lao động cao, bảo vệ tốt môi trường và không ngừng cải tiến các hệ sinh thái.

Vấn đề cốt lõi của bảo vệ thực vật không phải là chữa chạy cho cây, tiêu diệt các loài gây hại, mà là điều khiển toàn bộ hệ sinh thái đồng ruộng để đạt đến năng suất cây trồng cao và không gây ô nhiễm môi trường.

Điều khiển hệ sinh thái không có nghĩa là đem ý muốn chủ quan của con người áp đặt cho thiên nhiên, mà là nắm được các quy luật của tự nhiên và hành động phù hợp với các quy luật đó.

Tổng hợp bảo vệ cây là tác động trên nhiều hướng ở nhiều mức độ khác nhau. Trước hết, các biện pháp nhằm tác động lên cây với các mục đích:

- Tăng tính chống chịu sâu bệnh của cây.

- Điều khiển để các giai đoạn khủng hoảng của cây không trùng với giai đoạn sâu, bệnh phát triển nhanh.

- Tạo điều kiện thuận lợi cho cây phát triển để đạt năng suất cao nhưng không tạo nên điều kiện thuận lợi cho sâu bệnh phát triển.

Hướng thứ hai là tác động lên các loài gây hại. Cần tác động sao để ngăn chặn được mọi ảnh hưởng lớn nhỏ làm giảm năng suất cây. Cần chú ý là sự có mặt của sâu bệnh khi ở mật độ thấp, dưới ngưỡng kinh tế thì chưa gây tác hại cho cây trồng và là yếu tố để đảm bảo cân bằng sinh thái, giữ cho chu chuyển các chất được tiến hành thông suốt và đều đặn.

Hướng thứ ba là tác động lên quần xã sinh vật trong hệ sinh thái. Các biện pháp tác động cần phát huy được các loài thiên địch, các loài sinh vật có ích. Cần duy trì hoạt động tích cực của các loài thiên địch, làm cho chúng tập trung của chúng vào các khu vực có nhiều loài gây hại.

Hướng thứ tư là tác động lên các yếu tố phi sinh vật trong hệ sinh thái, lên môi trường. Cần tạo nên môi trường thuận lợi cho cây sinh trưởng và phát triển tốt: nhiệt độ, ẩm độ thích hợp, thông thoáng, nhiều ánh nắng v.v… Đồng thời tạo ra môi trường không thuận lợi cho sâu, bệnh phát triển và gây hại.

Để đảm bảo không có những tác động thừa, trong tổng hợp bảo vệ cây, các biện pháp cần được phân hóa cho phù hợp với từng trường hợp cụ thể. Trước hết cần được phân hóa theo trạng thái của cây, theo trà lúa, theo loại chân đất, theo đặc tính của giống cây.

Các biện pháp bảo vệ thực vật cũng cần được phân hóa theo tình trạng của các loài gây hại. Trước hết phân hóa theo mật độ sâu, theo tình hình gây hại và trạng thái bị hại của cây, theo giai đoạn của trận dịch. Các tác động đối với các lứa sâu trong năm cũng khác nhau. Cần phân hóa biện pháp theo pha phát dục của loài gây hại.

Không chỉ lựa chọn và phân hóa các biện pháp bảo vệ thực vật thật thích hợp mà còn phải phân hóa cả mức độ tác động, phương thức, thời gian và địa bàn tác động các biện pháp.

Những biện pháp trực tiếp diệt trừ các loài gây hại chỉ nên tiến hành khi sâu bệnh đã gây ra những thiệt hại thực sự có ý nghĩa kinh tế hay là khi mật độ chúng đã vượt quá ngưỡng kinh tế. Ngưỡng kinh tế hay còn gọi là tình trạng nguy hiểm là khi sâu, bệnh trên đồng ruộng đạt đến mức độ mà nếu không tiến hành những biện pháp phòng trừ có thể dẫn đến những hậu quả nguy hiểm làm cho năng suất cây trồng giảm sút nhiều. Cần tiến hành phòng trừ sâu bệnh khi chúng đạt đến ngưỡng kinh tế, lúa đó tiến hành biện pháp phòng trừ thì giá trị nông sản thu thêm sẽ cao hơn chi phí bỏ ra để tiến hành biện pháp đó.

Tuy nhiên, ngưỡng kinh tế không phải là một đại lượng ổn định mà là một trạng thái của mối quan hệ giữa loài sinh vật gây hại và cây ký chủ và thay đổi tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau. Trước hết ngưỡng kinh tế phụ thuộc vào tình trạng của loài gây hại trên đồng ruộng. Đại lượng này còn phụ thuộc vào tình trạng của cây được bảo vệ, vào điều kiện khí hậu thời tiết, đất đai địa hình. Cuối cùng ngưỡng kinh tế phụ thuộc vào mục đích sản xuất của loài cây trồng được bảo vệ.

Tổng hợp bảo vệ cây không những làm tăng thu hoạch cho người sản xuất trực tiếp trong nông nghiệp mà còn đem lại nhiều lợi ích cho toàn xã hội, vì nó góp phần làm cho sản xuất nông nghiệp sạch hơn, góp phần bảo vệ tốt môi trường sản xuất và môi trường sống.

Tổng hợp bảo vệ cây là phấn đấu loại trừ các mất mát để đạt sản lượng cao trong nông nghiệp, nâng cao phẩm chất nông sản, không gây ô nhiễm môi trường, đồng thời bảo vệ và sử dụng thiên nhiên một cách hợp lý nhất, tốt nhất.

GS.TS Đường Hồng Dật

X
Hãy điền tên đăng nhập ở Hội bảo vệ thực vật của bạn.
Enter the password that accompanies your username.
Đang nạp