Giống chống chịu sâu bệnh là một yếu tố góp phần cho nông nghiệp sạch

T6, 05/22/2015 - 09:54

Để bảo vệ được năng suất của cây trồng, người nông dân làm công tác phòng trừ các loài sinh vật gây hại chỉ mới là một phía. Phía còn lại là từ bản thân cây biết bảo vệ mình, tự bù đắp những thiệt hại do các loài sinh vật có hại gây ra và giữ gìn năng suất. Hoạt động của cây để tự bảo vệ mình chính là đặc tính chống chịu sâu, bệnh của cây.  Trong ý nghĩa bảo vệ năng suất, các tác động của con người cần được phân bố hợp lý trên hai hướng: ngăn ngừa và hạn chế tác hại của sâu bệnh đi đôi với phát huy và tăng cường tính chống chịu của cây. Hai hướng tác động này hỗ trợ cho nhau, đan xen vào nhau.

Để tránh gây ô nhiễm môi trường, bảo vệ cây tốt nhất là huy động được các khả năng tự bảo vệ của cây. Nói chung, cây nào cũng có ít nhiều khả năng tự bảo vệ chống lại các loài sinh vật gây hại. Nhưng mức độ tự vệ của cây thường khác nhau. Nhìn một ruộng lúa, một vườn cây bị sâu bệnh gây hại, nếu chú ý chúng ta sẽ thấy là không phải mọi cây đều bị hại như nhau, có cây bị hại nặng, có cây bị nhẹ, thậm chí có cây hầu như không có sâu bệnh. Tại sao vậy? Đó là do các cây có mức độ chống chịu khác nhau. Đặc tính chống chịu giữa các cây trong cùng một giống, giữa các chủng, các dạng trong cùng một giống cây khác nhau.

Đặc tính chống chịu sâu, bệnh của cây được thể hiện với mức độ khác nhau, biểu hiện khác nhau ở mỗi giai đoạn sinh trưởng của cây trong suốt quá trình xâm nhiễm và gây hại của sinh vật ký sinh gây bệnh. Bệnh cây chỉ xuất hiện khi sức đề kháng của cây bị vượt qua. Những biểu hiện chống chịu rất khác nhau giữa cây chống bệnh và cây nhiễm bệnh. Ở các cây chống bệnh, các hoạt động đề kháng chống sự xâm nhiễm của sinh vật gây bệnh xảy ra rất phong phú, quyết liệt trong suốt quá trình gây bệnh. Ở cây không chống bệnh, khi cây bị nhiễm bệnh thì các hoạt động đề kháng diễn ra rất yếu ớt, thậm chí trong một số trường hợp cây còn có những phản ứng kích thích đối với sự xâm nhiễm của sinh vật gây bệnh.

Quá trình xâm nhiễm và gây bệnh của sinh vật ký sinh trải qua 5 bước và ở mỗi bước sự đề kháng của cây đều diễn ra gay gắt. Các bước xâm nhiễm cụ thể xảy ra như sau:

- Bước 1: Muốn gây được bệnh cho cây, trước hết sinh vật ký sinh phải bám vào được một trong các bộ phận của cây. Các phản ứng chống lại đầu tiên là cây tạo ra những trở ngại không cho sinh vật gây bệnh bám được vào các bộ phận của cơ thể cây hoặc có các phản ứng xua đuổi chúng. Thí dụ như màu sắc không hấp dẫn sâu hại, cây tiết ra những chất bay hơi có mùi xua đuổi chúng. Cây có bề mặt ngoài trơn lắng làm cho bào tử, sợi nấm, vi khuẩn không bám được v.v… Những cây nhiễm bệnh, nhiễm sâu không có các đặc tính này, trong khi các cây chống bệnh, các đặc tính này được thể hiện rất rõ. Thực tế cho thấy, những giống lúa có lá màu xanh đậm thường bị bọ rầy xanh phá hại mạnh hơn là các giống lúa có lá màu xanh vàng.

- Bước 2: Sau khi bám được vào cây, bào tử nấm phải nảy mầm được để hình thành cơ thể mới, sau đó mới gây được bệnh. Bào tử nấm thường nảy mầm trong các giọt sương đọng trên bề mặt lá, cành cây. Trong bước thứ hai của quá trình xâm nhiễm này, những tác động chống bệnh của cây là ngăn không cho ký sinh nảy mầm bằng cách không để cho các giọt nước, giọt sương đọng lại trên lá và nhanh chóng bị trôi tuột đi. Có thể cây tiết ra các chất ngăn cản sự nảy mầm của bào tử nấm hoặc các chất tiêu diệt mầm nấm khi mới mọc. Các chất này hòa tan vào giọt nước và tác động trực tiếp lên bào tử nấm. Ở các giống nhiễm bệnh, các chất này không được tạo thành, thậm chí ở một vài giống lại tiết ra các chất kích thích thúc đẩy quá trình nảy mầm của bào tử nấm. Cây chống bệnh còn tạo ra những sức đẩy không cho các mầm sợi nấm tiếp xúc được với các bộ phận xung yếu của cây.

- Bước 3: Sinh vật gây bệnh sau khi vượt qua được bước thứ 2, nhanh chóng xâm nhập vào bên trong cơ thể cây, xuyên qua vách tế bào, tiếp xúc được với các tế bào để hút thức ăn mà sinh sống và phát triển. Ở bước này cây chống lại bằng mọi cách để không cho sinh vật gây bệnh xuyên qua được vách tế bào. Ở những cây chống bệnh có các đặc điểm: lớp biểu bì dày, lớp cutin, lớp sáp trên bề mặt cây dày, số lượng khí khổng ít, lỗ khí khổng nhỏ, không mở rộng, cây tạo ra những lớp tế bào xốp, tế bào bần để ngăn cách không cho sinh vật gây bệnh tiếp xúc được với các tế bào đang hoạt động mạnh v.v… Ở bước này, các phản ứng, các yếu tố, các biểu hiện của cây chống lại loài sinh vật gây bệnh rất phong phú và đa dạng.

- Bước 4: Sinh vật gây bệnh sau khi xâm nhập được vào cây, sinh sống, phát triển, hình thành các thế hệ con, cháu trong và trên cơ thể cây. Ở bước này, cây thể hiện sức chống trả bằng việc tạo thành các chất độc tiêu diệt ký sinh, tạo thành các chất độc làm chết các tế bào cây bị nhiễm bệnh làm cho sinh vật gây bệnh chết theo để bảo vệ các tế bào lành lặn ở chung quanh phản ứng này của cây được gọi là: phản ứng siêu nhạy. Cây cũng có thể tạo ra các tế bào bần, các chướng ngại vật cơ giới ngăn không cho sinh vật gây bệnh phát triển… Như vậy, các hoạt động chống trả của cây có thể là các tác động hóa học tạo ra các chất khác nhau, có thể là các tác động vật lý, cấu tạo tạo ra các chướng ngại vật, có thể là các hoạt động chức năng sinh lý (hô hấp, quang hợp, trao đổi chất…) tạo ra các phản ứng oxy hóa v.v… Khi cây đã bị bệnh và quá trình xâm nhiễm đã chuyển sang bước 4 thì khả năng tích tụ các chất không bình thường trong nông sản có nhiều và nông sản không còn được sạch nữa.

- Bước 5: Sau khi hoạt động chống đối của cây ở bước 4 của quá trình xâm nhiễm bị vượt qua, triệu chứng bệnh trên cây được thể hiện rõ. Sức đề kháng của cây bị giảm đi nhiều. Ở bước này, sinh vật gây bệnh hình thành cơ quan sinh sản và giải phóng chúng khỏi cơ thể cây ký chủ để lan truyền đi sang các cây khác tiếp tục quá trình gây bệnh. Tuy nhiên, đến đây chưa phải là sinh vật gây bệnh đã có thể tự do phát triển một cách trôi chảy. Còn có những phản ứng chống trả để ngăn cản sự lan truyền của các cơ quan sinh sản của sinh vật gây bệnh.

Như vậy, trên mỗi bước tiến triển của quá trình xâm nhiễm, cây chống lại sinh vật gây bệnh khá quyết liệt. Tất nhiên, mỗi loài cây, mỗi giống cây có một cách chống chịu khác nhau. Có những cây có khả năng ngăn ngừa sinh vật gây bệnh ngay ở những bước đầu, có những cây chỉ ngăn chặn được sinh vật gây bệnh ở các bước về sau. Có những cây có đầy đủ các biểu hiện chống chịu các loài gây hại ở suốt tất cả 5 bước của quá tình xâm nhiễm. Có những cây chỉ biểu hiện chống chịu ở một hoặc một số bước nào đó thôi.

Loài cây tạo được cho mình những biểu hiện và đặc tính chống chịu đối với các loài sinh vật gây hại trong suốt quá tình phát triển lịch sử, thông qua việc tiếp xúc và quan hệ qua lại với các loài sinh vật gây hại. Đó là những đặc tính có ích cho cây (và có thể có ích hoặc không có ích cho người) và được giữ lại trong quá trình chọn lọc tự nhiên, giúp cho cây vượt qua được các trận dịch sâu, bệnh mà tồn tại đến ngày nay. Chống chịu sâu, bệnh là đặc tính thường được thể hiện ở các giống cây bản địa. Ở các giống cây trồng mới được chọn tạo, các đặc tính chống chịu sâu bệnh của giống bị giảm đi nhiều, do trong quá trình chọn tạo nhân tạo, người chọn giống thường chỉ chăm chú tạo giống theo hướng tạo ra các năng suất nông sản cao.

Không ngừng gìn giữ, bồi dưỡng và nâng cao tính chống chịu sâu bệnh của cây có ý nghĩa rất lớn trong công tác bảo vệ thực vật cũng như trong việc tiến hành nông nghiệp sạch. Nâng cao tính chống chịu sâu bệnh của cây không những trực tiếp hạn chế tác hại của sâu bệnh mà còn làm tăng hiệu quả của các biện pháp bảo vệ thực vật cũng như các biện pháp kỹ thuật canh tác khác. Đối với các giống cây có khả năng chống chịu sâu bệnh cao, có thể chỉ dùng một lượng thuốc hóa học ít cũng đủ bảo vệ được cây, các lần phun thuốc cũng ít hơn so với các giống cây không có các đặc tính chống chịu. Như vậy, khả năng gây ô nhiễm môi trường sản xuất ở các giống cây chống chịu ít hơn nhiều.

Để tăng cường và gìn giữ đặc tính chống chịu sâu bệnh của cây, cần đi sâu tìm hiểu các mối quan hệ phức tạp và nhiều mặt giữa cây trồng, các loài sinh vật gây hại và các yếu tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến các mối quan hệ này. Trên hướng thực hiện nền nông nghiệp sạch cần làm tốt những công việc sau đây:

+ Trên cơ sở phân tích đầy đủ các căn cứ khoa học và thực tiễn của địa phương, xây dựng những bộ giống cây trồng thích hợp cho từng vùng sản xuất cụ thể. Từng bước xác định những bộ giống hợp lý, phù hợp với từng cánh đồng. Về phương diện chống chịu bệnh, một bộ giống hợp lý phải ngăn chặn được và không để hình thành những chủng sinh vật có khả năng gây bệnh cao. Mặt khác bộ giống được xây dựng cần góp phần tạo điều kiện để từng bước loại trừ các chủng sinh vật gây hại đặc biệt nguy hiểm, trên cơ sở sử dụng tốt các đặc tính chống chịu sâu bệnh của các giống cây khác nhau.

+ Luân phiên thay đổi các giống cây trồng sau những chu kỳ trồng trọt nhất định. Nếu trồng liên tục những loại giống nhất định thì sâu bệnh sẽ dần quen và từng bước vượt qua được những đặc tính chống chịu của giống đó, cho nên dù giống có đặc tính chống chịu sâu bệnh cao đến đâu, sau một thời gian dài cũng có thể trở thành nhiễm bệnh. Vì vậy, cần xây dựng chế độ luân phiên trồng các loại giống, các giống tốt sau 2-3 vụ gieo trồng lại cho nghỉ 1-2 vụ, sau đó lại trồng trở lại. Bằng cách này làm cho sâu bệnh không quen được với giống và đặc tính chống chịu sâu bệnh của giống giữ được trong thời gian dài.

+ Bảo đảm các yếu tố kỹ thuật canh tác đáp ứng đúng và đủ các yêu cầu của mỗi loại giống cây, không để thiếu nhưng cũng không để thừa. Mỗi giống cây đòi hỏi những điều kiện nhất định để phát huy đến mức cao những đặc tính tốt. Đối với các đặc tính chống chịu sâu bệnh cũng vậy, cây đòi hỏi những điều kiện nhất định mới phát huy được một cách đầy đủ nhất. Những điều kiện này có khi khác với yêu cầu của cây về thâm canh tăng năng suất. Không đáp ứng đúng các đòi hỏi của cây, không những các đặc tính chống chịu sâu bệnh không phát huy được, mà những đặc tính này có thể bị biến đổi và mất đi.

Các biện pháp kỹ thuật canh tác không đúng cũng có thể làm cho đặc tính gây bệnh của loài sinh vật ký sinh tăng lên, do đó mà chúng vượt qua được khả năng chống chịu sâu bệnh của cây.

+ Gìn giữ và bảo vệ các giống cây trồng bản địa, coi đó là nguồn dự trữ quý về các gen chống chịu sâu bệnh và các gen quý khác.

+ Tổ chức tốt và đẩy mạnh công tác chọn, tạo các giống chống chịu sâu bệnh đi đôi với năng suất cao và phẩm chất nông sản tốt. Phẩm chất nông sản tốt và không bị ô nhiễm là yêu cầu của nông nghiệp sạch.

Trong tự nhiên, các loài sinh vật gây hại thích ứng được và vượt qua khả năng chống chịu sâu bệnh của các giống cây nhanh hơn nhiều so với khả năng giống cây tạo ra các đặc tính chống chịu. Vì vậy, bằng các phương pháp nhân tạo, tạo ra các giống cây trồng chống chịu sâu bệnh để đưa vào sản xuất là một công việc phải làm thường xuyên, có kế hoạch và có phương pháp khoa học.

Các giống cây gieo trồng trong sản xuất, dù cho ban đầu có đặc tính chống chịu sâu bệnh cao, chóng hay muộn đều trở thành nhiễm sâu bệnh. Quá trình giảm dần đặc tính chống chịu sâu bệnh xảy ra nhanh hay chậm là do chế độ trồng trọt có hợp lý hay không. Bằng biện pháp bồi dục và một chế độ canh tác hợp lý có thể làm cho đặc tính chống chịu kéo dài ra, thậm chí có thể tăng thêm.

+ Tiến hành thường xuyên việc kiểm tra bệnh lý các giống cây trồng. Trong sản xuất các loại giống cây trồng, từ chống bệnh trở thành nhiễm bệnh có thể do đặc tính chống chịu sâu bệnh bị mất, nhưng cũng có thể do trong tự nhiên xuất hiện những chủng sâu bệnh khác. Thường xuyên tiến hành kiểm tra bệnh lý, kịp thời phát hiện những thay đổi để có các biện pháp thích hợp bảo vệ và giữ gìn đặc tính chống chịu sâu bệnh của giống cây là một công việc rất cần thiết.

GS.TS Đường Hồng Dật

X
Hãy điền tên đăng nhập ở Hội bảo vệ thực vật của bạn.
Enter the password that accompanies your username.
Đang nạp